“Onlar, bir kötülük yaptıkları veya nefislerine zulmettikleri zaman,
Allah'ı zikredip günahlarından dolayı hemen istiğfâr ederler.”
Âl-i İmrân 3/135

İstiğfar Allah'tan hata ve günahların bağışlanmasını istemek demektir. İstiğfarın gönül dünyamızın arınmasında önemli bir yeri vardır. Öyle ki hakkıyla yapılan istiğfar sayesinde kişi, kalbinin paslanmasına yol açan günah kirlerinden kurtulur. Bu hususta Efendimiz -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmaktadır:

“Kul bir hata işlediği zaman kalbine siyah bir nokta düşer. Eğer tevbe edip affını dilerse, kalbi bu lekeden temizlenir, cilâlanır. Ancak tekrar günaha dönerse bu noktalar çoğalarak kalbin tamamını kaplar. İşte Allah Teâlâ'nın Kur'an'da zikrettiği (el-Mutaffifîn 83/14) kalbin kirlenmesi (paslanması) budur. ” (Tirmizî, Tefsîr, 83; İbn Mâce, Zühd, 29)

Fahr-i Kâinat -sallallâhu aleyhi ve sellem-, her gün çok sayıda yaptığı tevbe ve istiğfarı kalbî hayatıyla şöyle alâkalandırır:

“Bazen kalbimin perdelendiği olur. Bu yüzden ben Allah'a günde yüz defa istiğfâr ederim.” (Müslim, Zikir, 41)

Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem-'in kalbinin perdelenmesi, sahip olduğu âlî konumuna nispetledir. Onun Allah Teâlâ ile hemen hemen hiç eksilmeyen kuvvetli bir gönül bağı vardı. Efendimiz, bulunduğu peygamberlik makamı gereği, yemek, içmek, uyumak ve eşleriyle bir arada bulunmak gibi dünyevî işlerle meşgul olmasının, bu alâkayı bir ölçüde zayıflattığına işaret etmektedir. Biz farkında olmasak bile, Cenâb-ı Hak ile her an beraber olan hassas bir kalp için bu keyfiyet önem arzeder.

Ayrıca bu nevi hadisleriyle Peygamber Efendimiz, bizlere gönül dünyamızın imarında tövbe ve istiğfârın ne derece önemli olduğunu anlatmaktadır.

İstiğfâr eden kimse, diliyle Allah Teâlâ'dan bağışlanma niyâz ederken, kalbini ve bedenini de mümkün olduğunca günahlardan uzak tutmalı ve günah işlemekte ısrarcı olmamalıdır. Zira kulluk bunu gerektirir. Kur'ân-ı Kerîm'de söz konusu durum şöyle beyan edilmektedir:

“Onlar, bir kötülük yaptıkları veya nefislerine zulmettikleri zaman, Allah'ı hatırlayıp günahlarından dolayı hemen istiğfâr ederler. Zaten günahları Allah'tan başka kim bağışlayabilir ki! Bir de onlar işledikleri günahta, bile bile ısrar etmezler.” (Âl-i İmrân 3/135)

“Ey imân edenler! Allah'a samimiyetle tevbe edin. Umulur ki Rabbiniz sizin kötülüklerinizi örter. Allah, Peygamberi ve beraberindeki mü'minleri utandırmayacağı günde, sizi içlerinden ırmaklar akan cennetlere koyar...” (et-Tahrîm 28/66)

İstiğfara devam etmenin insanı huzura kavuşturacak maddî ve mânevî faydaları bulunmaktadır. Bu durum hadis-i şerifte şöyle dile getirilmiştir:

“Bir kimse istiğfârı dilinden düşürmezse, Allah Teâlâ ona her darlıktan bir çıkış, her üzüntüden bir kurtuluş yolu gösterir ve ona beklemediği yerden rızık verir.” ( Ebû Dâvûd, Vitir, 26)

Tâbiîn neslinin en tanınmış şahsiyetlerinden Hasan-ı Basrî hazretleri, kuraklıktan, fakirlikten, çocuğunun olmamasından, tarlasının verimsizliğinden şikâyet eden ve kendilerine yol göstermelerini isteyen muhtelif insanlara, hep aynı şeyi tavsiye etmiştir: İstiğfar etmek. Yanında bulunanlar ona, bu kimselerin dert ve sıkıntılarının farklı farklı olduğu hâlde neden hepsine aynı şeyi tavsiye ettiğini sorduklarında, o büyük veli, himmete muhtaç kimselerin dertlerine devâ olacak şu âyet-i kerîmeleri okudu:

“Rabbinizden mağfiret dileyin; çünkü O çok bağışlayıcıdır. (Mağfiret dileyin ki) üzerinize gökten bol bol yağmur indirsin, mallarınızı ve oğullarınızı çoğaltsın, size bahçeler ihsan etsin, sizin için ırmaklar akıtsın.” (Nuh 71/10-12) (Kurtubî, XVIII, 302)

İstiğfarın nasıl yapılması gerektiğine gelince bu husustaki hadis-i şeriflerde bizlere yol gösteren çok değerli bilgiler mevcuttur. Sevbân - radıyallâhu anh- diyor ki:

Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem-, selâm verip (farz) namazı bitirince üç defa istiğfâr eder ve “Allâhümme ente's-selâmü ve minke's-selâmü, tebârekte yâ ze'l-celâli ve'l-ikrâm” derdi.

Bu hadisin râvilerinden biri olan Evzâî'ye:

- İstiğfâr nasıl yapılır, diye soruldu.

O da şöyle cevap verdi:

- Estağfirullah, estağfirullah dersin. (Müslim, Mesâcid, 135)

Efendimiz'in sünnetine uyarak kıldığımız farz veya sünnet namazlardan sonra “Allâhümme ente's-selâm...” ı hepimiz okuruz. Ama bundan önce üç defa, “Allah'tan beni bağışlamasını dilerim.” anlamında “estağfirullah” deme sünneti halkımız arasında unutulmaya yüz tutmuştur. Halbuki bizler bu sünneti yeniden ihya edebiliriz. Zira namazı bitiren ve Rabbinin huzurundan ayrılan insan, namazdan hemen sonra istiğfâr etmekle, “Rabbim! Sana sunmam gereken kulluğu hakkıyla yapamadım; beni bağışla!” diyerek Yaratan'ıyla alâkasını güzel bir şekilde sürdürmüş olur.

İbn-i Mes'ûd -radıyallâhu anh-'dan rivayet edildiğine göre, Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurdu:

“Her kim,

« Kendisinden başka ilâh bulunmayan, ebedî hayatla daima diri olan, her şeyin varlığı kendisine bağlı olup kâinatı yöneten Allah'tan beni bağışlamasını diler ve günahlarıma tövbe ederim. » diye yalvarırsa, savaştan kaçmış bile olsa, günahları bağışlanır.” (Ebû Dâvûd, Vitr, 26; Tirmizî, Deavât, 118)

Hz. Âişe -radıyallâhu anhâ- da diyor ki: Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- vefatından önce sık sık “Sübhâneke ve bi-hamdike, estağfiruke ve etûbü ileyk: Ben Sen'i ulûhiyet makamına yakışmayan sıfatlardan tenzih eder ve Sana hamdederim. Beni bağışlamanı diler ve günahlarıma tövbe ederim.” derdi. (Müslim, Salât 218)

Ayrıca Efendimiz -sallallâhu aleyhi ve sellem- zengin üslûbu ve geniş mânasıyla dikkati çeken, “Seyyidü'l-İstiğfar” diye isimlendirdiği şu duâyı da bizlere tavsiye etmektedir:

“İstiğfârın en üstünü kulun şöyle demesidir:

« Allahım! Sen benim Rabbimsin. Sen'den başka ibadete lâyık ilâh yoktur. Beni Sen yarattın. Ben Sen'in kulunum. Ezelde Sana verdiğim sözümde ve vaadimde hâlâ gücüm yettiğince durmaktayım. İşlediğim kusurların şerrinden Sana sığınırım. Bana lutfettiğin nimetleri yüce huzurunda minnetle anar, günahımı itiraf ederim. Beni affet, şüphe yok ki günahları Sen'den başka affedecek yoktur.»”

Resûl-i Ekrem sözüne devamla şöyle buyurur: “Her kim, bu Seyyidü'l-İstiğfârı sevabına ve faziletine bütün kalbiyle inanarak gündüz okur da o gün akşam olmadan ölürse cennetlik olur. Yine her kim, sevabına ve faziletine gönülden inanarak gece okur da sabah olmadan ölürse cennetlik olur.” (Buhârî, Deavât, 2; Ebû Dâvûd, Edeb, 100-101)

Şüphesiz bu istiğfâr, kulun Mevlâ'sına yakarışını samimi bir şekilde yansıtması sebebiyle, gerçekten de “Seyyidü'l-İstiğfâr” diye anılmaya lâyık güzellikte ve mükemmelliktedir. Hadisin sonundaki “cennet” müjdesi, günahlar altında ezilen zavallı gönüllere bir seher yeli serinliği ve canlılığı getirmektedir.

Bir mü'min kendisi için istiğfar ettiği gibi ölmüş veya hayatta olan ana baba, hısım, akraba ve diğer mü'minler için de istiğfar edebilir. Kur'ân-ı Kerîm'de:

“Ey Rabbimiz (amellerin) hesap olunacağı günde beni, ana babamı ve bütün mü'minleri bağışla!” (İbrâhim, 14/41) meâlindeki İbrahim -aleyhisselam-'ın duâsı bizlere bu hususta güzel bir misaldir.

Kur'ân-ı Kerîm mü'minlerin vasıflarından bahsederken bilhassa seherlerde istiğfar ettiklerini belirtmektedir. (ez-Zâriyât 51/18) Dolayısıyla tevbe ve istiğfarın kabul edileceği zamanların özellikle bu vakitler olduğu unutulmamalıdır.

Tevbe ve istiğfarla birlikte gönül dünyalarını tezyin etmek isteyen mü'minlerin daimî olarak Allah'ı zikretmeleri de zaruridir.

“Allah'ı kalpte hatırlamak ve dilde anmak” şeklinde hulâsa edebileceğimiz zikir, devamlı bir hatırlama ve anmayı ya da gönülden hiç çıkarmamayı gerektirmektedir. Kur'ân-ı Kerîm Allah'ın çok anılmasını, sabah akşam tesbih edilmesini, içten yalvarıp korkarak yüksek olmayan bir sesle zikredilmesini (el-A'râf 7/205) ve her şeyden kalbi boşaltarak bütün gönlü O'na yöneltmeyi istemekte (el-Müzzemmil 73/8), O'nun zikrinden yüz çeviren gafillerin ise, sıkıntı ve streslere maruz kalacaklarını ve âhirette de kör olarak haşredileceklerini belirtmektedir. (Tâhâ 20/125)

Ayrıca, Yüce Rabbimiz:

“Siz beni zikredin ki ben de sizi anayım.” (el-Bakara 2/152) buyurmak suretiyle zikir sayesinde kuluyla karşılıklı bir diyalog içinde olduğunu ifade etmektedir. Yani kul “Allahım!” “Rabbim!” dedikçe Yüce Mevlâ da “kulum” demekte, onun ihtiyaçlarını karşılamaktadır.

Fahr-i Kâinât -sallallâhu aleyhi ve sellem- ise Allah'ı zikredenle etmeyeni diri ile ölüye benzeterek (Buhârî, Deavât, 66) kalbin diriliğinin ancak zikirle mümkün olacağına işarette bulunmaktadır.

Allah'ı zikretme konusunda en mükemmel örneğimiz Hz. Peygamber -sallallâhu aleyhi ve sellem-'dir. Bu hususta, çalışmamızın birinci cildinde “Efendimiz'in Allah'ı zikir ve murakabesi” başlığı altında oldukça detaylı bilgi verilmiştir. Dolayısıyla burada onun zikir hayatına, bilhassa zikrin kalp eğitimindeki fonksiyonuna vurgu yapmakla iktifa edilecektir.

Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem-'in her sözü, bir fayda sağlamayı ya da bir zararı defetmeyi hedef aldığı için zikir olarak tavsif edilmiştir. Emrettiği ve yasakladığı şeyler, koyduğu kaideler, Allah'ın isim ve sıfatları ile ilgili sözleri, verdiği hükümler ve yaptığı işler de birer zikir kabul edilmiştir. Allah'a övgüsü, hamdi, tesbihi, duâsı, O'na yönelmesi ve korkması da zikirdir. Konuşmadığı zamanlarda susması da kalbi ile Allah'ı zikirden ibarettir. Buna göre, Hz. Peygamber her hâlinde dâima Allah ile beraberdir ve O'nun zikri ile meşguldür. (İbn Kayyim, Zadu'l-meâd, II, 365) Zira Efendimizin uyurken bile kalbi uyanıktır. (Buhârî, Vudu, 5) Kısacası o, “zikr-i dâim” üzeredir. Nitekim Âişe validemiz de Efendimiz'in her an Allah Teâlâ'yı zikir hâlinde olduğunu belirtmektedir. (Müslim, Hayz, 117)

Yine Hz. Âişe -radıyallâhu anha-, Peygamberimiz -sallallâhu aleyhi ve sellem-'in geceleyin ibadet için kalktığında, onar defa “Allâhu ekber” “elhamdulillah”, “subhanallahi ve bihamdih”, “subhane'l-meliki'l-kuddûs”, “estağfirullah”, “lâ ilâhe illallah” diye zikredip ardından yine on kere:

“Allahım! Dünyanın ve âhiretin sıkıntı ve darlığından Sana sığınırım.” şeklinde duâ ve niyazda bulunduğunu, sonra da namaz kılmaya başladığını haber vermektedir. (Ebû Dâvûd, Edeb, 101)

Bir hadis-i şerifte, söylenmesi kolay ancak ecir ve sevabı bol şu zikir tavsiye edilmektedir: “Dile hafif, mîzana konduğunda ağır gelen ve Rahmân olan Allah'ı hoşnut eden iki cümle vardır ki bunlar:

ifadeleridir.” (Buhârî, Tevhîd, 58)

Resûl-i Ekrem'in zikir konusundaki hadisleri tetkik edildiğinde, benzeri bir çok müjdeli haberle karşılarışırız. Bütün bunlar biz ümmetin kalbî hayatını tezyin edecek olan paha biçilmez öğütlerdir.

Abdullah bin Şeddâd şöyle anlatıyor:

Benî Uzre kabilesinden üç kişi Resûlullâh -sallallâhu aleyhi ve sellem-'e geldiler ve Müslüman oldular.

Allah Resûlü:

“- Bunların bakımını kim üstlenir?” diye sordular.

Hz. Talha:

- Ben yâ Resûlallâh! dedi.

Onlar Talha -radıyallâhu anh-'ın yanında iken Resulullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- bir seriyye gönderdi. O üç kişiden biri bu birlik içinde çıktı ve şehid oldu. Daha sonra bir seriyye daha gönderdi. Bununla da ikincisi çıktı ve o da şehid oldu. Üçüncü şahıs ise bir müddet sonra yatağında vefât etti.

Talha -radıyallâhu anh- bundan sonrasını şöyle anlatır:

- Yanımda kalan bu üç şahısı rüyamda cennette gördüm. Yatağında ölen en öndeydi, ikinci sırada şehid olan onu takip ediyordu, ilk defa şehid düşen de en sondaydı. Şaşırdım ve bu bana ağır geldi. Hemen Nebi -sallallâhu aleyhi ve sellem-'e gelerek gördüklerimi anlattım. Allah Resulü şöyle buyurdu:

“- Bunda şaşılacak bir şey yok! Allah katında, tesbih, tekbir ve tehlili dilinden düşürmeden İslâm üzere ömür süren mü'minden daha faziletli bir kimse yoktur.” (İbn-i Hanbel, I, 163)

Diğer taraftan Fahr-i Kâinât -sallallâhu aleyhi ve sellem- ümmetini gece ibâdetine teşvik etmiş, gecenin tamamını uykuyla geçirmeyi hoş karşılamamıştır. Gönlün neşe ve sürûr içinde olması için özellikle teheccüd namazınının kılınmasını istemiştir.

Namaz, tesbih, tahmid, tekbir, tehlil ve istiğfar gibi ibadetler yanında bilhassa Kur'ân-ı Kerîm okumak ve ayetler üzerinde tefekkür etmek de bir zikirdir. Nitekim, “Zikri Biz indirdik, elbette onu Biz koruyacağız” (el-Hicr 15/9) âyetindeki zikr, Kur'an'ın bizzat kendisidir. “Onlar Kur'an'ı düşünmüyorlar mı?” (Muhammed 47/24) âyeti ise Allâh'ın kitabıyla tefekküre davet etmektedir. Bu sebeple mü'minin aktif hayatı Kur'an ile kuşatılmaktadır. Beş duyunun hepsi ve altıncı duyu olarak kabul edilen kalp de bu kapsama dâhildir. Bir hadis-i şerifte:

“Gönlünde Kur'an'dan bir şey bulunmayan kimse, harab olmuş bir ev gibidir.” (Tirmizî, Fezâilu'l-Kur'ân, 18) buyrulmakta, tahrib edilmiş bir ev, huzur ve sevinçten nasıl mahrumsa, Kur'an'dan habersiz bir kalbin de gerçek huzurdan o kadar uzak olacağı beliğ bir şekilde ifade edilmektedir.

Her an Allah'ı gönülde bulundurmak kalp eğitimi bakımından son derece mühimdir. Hadis-i şerifte bu durum şöyle beyan edilmektedir:

“Allah'ı unutarak lüzumsuz konuşmalara dalmayın. Çünkü Allah'ı anmadan yapılan çokça konuşma, kalbi katılaştırır. Allah'tan en uzak olan kimse de kalbi katı olandır.” (Tirmizî, Zühd, 62)

Tefekkürün eşlik ettiği zikir sayesinde insan, nefsani arzulardan uzaklaşır, bu sayede gönül aydınlığa kavuşur. Gerginlikler ve telâş, yerini huzur ve teenniye bırakır. Kur'ân-ı Kerîm'de bu itmi'nân şöyle dile getirilir: “Onlar îmân edenler ve gönülleri Allah'ın zikriyle sükûnete erenlerdir. Dikkat ediniz! Kalpler ancak Allah'ın zikriyle huzur bulur.” (er-Ra'd 13/28)

Efendimiz -sallallâhu aleyhi ve sellem- daha dünyada iken cennet havasını teneffüs etmek isteyen gönüllere, zikir halkalarına katılmayı tavsiye etmektedir. O, birgün ashabına:

“- Cennet bahçelerine uğradığınızda oradan hakkıyla istifade ediniz.” buyurdu.

Bunun üzerine Ashab:

- Cennet bahçesiyle neyi kastediyorsunuz, dediler.

Efendimiz -sallallâhu aleyhi ve sellem-:

“ - Zikir halkalarını.” diye mukabelede bulundu. (Tirmizî, Deavât, 82)

Netice itibariyle Allah'ı anmakla kıvama eren gönül insanı, dünyevî telaş ve endişelerden kurtulur. Herkesin korktuğu ölüm ve ölüm sonrası sıkıntıları “Ey huzura kavuşmuş nefis! Sen O'ndan râzı, O da senden râzı olarak Rabbine dön! (Seçkin) kullarım arasına katıl ve cennetime gir!” (el-Fecr 90/27-30) iltifatıyla gülerek karşılar ve ölümü var olmanın en imrendirici neticesi olarak görür.