Şunlar ki çoktur malları
Gör nice oldu hâlleri
Sonucu bir gömlek giymiş
Onun da yoktur kolları
Yunus Emre

Peygamber Efendimiz , henüz tevhîd inancının tam olarak yerleşmediği ve kabirlere secde edildiği, onlarla övünme ve puta tapınma gibi câhiliye âdetlerinin devam ettiği dönemde, kabir ziyâretini geçici olarak yasaklamıştı. Daha önceleri yahudi ve hristiyanlar, aziz saydıkları kimselerin kabirlerini ibâdet yeri edinmişlerdi. Putperestlik de, büyük tanınan kimselerin mezarlarına ve heykellerine saygı ile başlamış, neticede bu saygı putlara ibâdete dönüşmüştü. İslâm dininin gâyesi ise tevhid akîdesini kalplere yerleştirmekti. Bu maksat tahakkuk ettikten sonra ziyareti serbest bırakmış ve:

“Size kabir ziyâretini yasaklamıştım. Artık kabirleri ziyâret edebilirsiniz!” buyurmuştur. (Müslim, Cenâiz, 106)

“…Kabirleri ziyâret etmek isteyen ziyâret etsin. Çünkü kabir ziyâreti bize âhireti hatırlatır.” (Tirmizî, Cenâiz, 60) buyurarak da bu ziyâretlerden asıl maksadın, âhireti hatırlamak ve o güne hazırlanmaya önem vermek olduğunu açıkça ortaya koymuştur.

Salih kimselerin, anne, baba ve yakın akrabanın kabirlerini ziyâret etmek mendup ¹ sayılmıştır. Genel olarak kabirleri ziyâret etmek erkekler için müstehab olup, kadınlar için caizdir. Kadınların kabirleri ziyâret etmesi, bağırıp çağırma, saçını başını yolma ve kabirlere aşırı saygı gibi bir fitne korkusu olmadığı zaman mümkün ve caizdir. Çünkü Peygamber Efendimiz, çocuğunun kabri başında ağlamakta olan bir kadına sabır tavsiye etmiş, onu ziyâretten alıkoymamıştır. (Buhârî, Cenâiz, 7; Müslim, Cenâiz, 15) Diğer yandan Hz. Âîşe'nin de kardeşi Abdurrahman bin Ebi Bekr'in kabrini ziyâret ettiği nakledilmektedir. (Tirmizi, Cenâiz, 61)

Hz. Ali kabirleri ziyâret ettiğinde, âhiret hakkındaki kaygısını, orada yatanlara hitâben şöyle dile getirirmiş:

“Bırakıp gittiğiniz evleri şimdi eller tuttu.

Mallarınız paylaşıldı bitti.

Hanımlarınızı başkaları nikâh etti.

Bunlar bizim tarafta olup bitenler.

Âh! Keşke bir de sizin tarafta olup bitenleri öğrenebilseydik!

Allâh'a yemin ederim ki, onların konuşmalarına izin verilseydi,

«En hayırlı azık Allâh korkusudur.» (el-Bakara 2/197) derlerdi.” (İbn-i Abdirabbih, el-İkdü'l-ferîd, III, 236-237)

Mezarlardan ibret alarak ölümün dehşetini hatırlayan bir şâir de şöyle demektedir:

Vücûdum tatlıdır bana, harâb olmak ne müşküldür,

Çürüyüp ayak altında türâb olmak ne müşküldür.

Tutmaz olur semiz eller, kopar nazlı temiz diller,

Mevkîler, mallar, makamlar berbâd olmak ne müşküldür!...

Sâlih kimselerin, anne, baba ve yakın akrabanın kabirlerini ziyâret etmek, müstehap sayılmıştır. Şuurlu bir şekilde hareket etmek, gerekli ibreti almak ve yanlış itikatlara kapılmamak şartıyla kabir ziyaretinde herhangi bir beis yoktur. Mervan birgün, yüzünü Resûlullâh'ın kabr-i şerîfinin taşına koymuş bir kişiyi gördü. Onun İslâm'a aykırı bir harekette bulunduğunu düşündü. Yakasından tutarak:

– Ne yaptığını sanıyorsun, dedi. Adam başını çevirince onun Ebû Eyyûb el-Ensârî olduğunu farketti. Ebû Eyyûb -radıyallâhu anh- Mervan'ın endişelendiğini hissedince, bilinçli bir şekilde yapıldığı takdirde kabir ziyâretinin bir sakıncasının olmayacağını belirtmek üzere şöyle dedi:

– Evet, ne yaptığımı biliyorum. Ben Resûlullâh -sallallâhu aleyhi ve sellem-'e geldim, taşa gelmedim! Ancak Efendimiz'in şöyle dediğini işitmiştim:

“Dîn işlerini ehil kimseler üstlendiğinde kaygılanma. Ancak bu işe ehil olmayanlar karışmaya başladığında, din için ne kadar endişelensen ve ağlasan yeridir.” (İbn-i Hanbel, V, 422)

Bu kıymetli sahâbînin söylediklerinden anlaşıldığına göre kabirleri şuurlu bir şekilde ve âdâbına uygun olarak ziyâret etmenin hiçbir sakıncası yoktur. Bilakis bunun hem ziyâret edene hem de ziyâret edilene pek çok faydası vardır. Bunları şöylece hülâsa etmek mümkündür:

- Ölüm, öncesine nazaran en büyük, sonrasına nazaran da en küçük bir hâdisedir. Kabir ziyareti, insana ölümü ve ahireti hatırlatır, zühd ve takvâya istikâmetlendirir ve ibret almayı sağlar. Ölümü düşünen bir kimse ibâdetlerini daha büyük bir huşû içinde ifâ eder, dünyaya olan hırsı azalır, haramları terkederek hayra yönelir ve âhiret için hazırlık yapmaya daha çok ehemmiyet verir.

Zülkarneyn -aleyhisselâm- ölmeden evvel, geride kalanların dünyaya karşı haris davranmamaları gerektiğini anlatan şu ibretli vasiyette bulunmuştur:

“–Beni yıkayın, kefenleyin! Sonra bir tabuta koyun! Yalnız kollarım dışarıya sarkık kalsın! Hizmetkârlarım arkamdan gelsin! Hazînelerimi de katırlara yükleyin! Halk, benim son derece ihtişâmlı bir saltanat ve dünyâ mülküne rağmen eliboş gittiğimi, hizmetkârlarımın da, hazînelerimin de bu dünyâda kalarak benimle beraber gelmediğini görsün! Bu yalancı ve fânî dünyâya aldanmasın!..”

Söyledikleri aynen yapıldı. Âlimler bu vasiyyeti şöyle tefsîr ettiler:

“Arkamdan gelen ordular ile doğu ve batıya hâkim oldum.. Maiyyetimde sayısız asker ve birçok hizmetçiler vardı. Hiçbiri emrimden dışarıya çıkmadı. Dünyâ, baştanbaşa benim idârem altında idi. Sayısız hazînelere sâhib oldum.. Fakat dünyâ nîmetleri kalıcı değildir. İşte gördüğünüz gibi mezarıma eliboş gidiyorum!.. İşte Dünyâ malı dünyâda kaldı... Sizler Âhıret'te faydalı olan işleri yapın!..” (Osman Nûri Topbaş, Nebîler Silsilesi 2, s. 17)

- Sâlih kişilerin kabirlerini, özellikle Allâh Resûlü'nün kabrini ziyâret, ruhlara ferahlık verir ve ulvî hislerin duyulmasını sağlar. Efendimiz 'in ve Allâh'ın veli kullarının kabirlerini ziyâret için yolculuğa çıkmak menduptur. Bir hadis-i şerifte; “Kim, beni öldükten sonra ziyâret ederse, şefaatim ona hak olur.” buyrulmuştur. (Beyhakî, es-Sünenü'l-kübrâ, V, 245)

- İnsanın, dinî kültürü ve tarihi ile bağlarının güçlenmesine yardımcı olur. Milletlerin hafızasında derin izler bırakan manevî şahsiyetlerin kabirleri, sonraki nesillerle tarihleri arasında köprü vazifesi görmektedir. Buralardaki manevî atmosfer, o bölgelerdeki dînî hayatın canlı kalmasında önemli bir rol üstlenmiştir. Uzun yıllar komünist rejim altında bulunan Semerkant, Buhara gibi yerler bunun en tipik misâlidir.

Ziyâret ölüler için de faydalıdır:

- Kabirler ziyâret edilirken, oradakilerin ruhları için Allâh'a dua ve istiğfar edilir, Kur'an okunur ve yapılan iyiliklerin sevabı bağışlanır. Sevgili Peygamberimiz hadis-i şeriflerinde şöyle buyurmuştur:

“Siz­den bi­ri ve­fat et­ti­ğin­de onu faz­la bek­let­me­den kab­re gö­tü­rü­nüz. Def­net­ti­ği­niz za­man da bi­ri­niz, ba­şu­cun­da Fâ­ti­ha Sû­re­si'ni, ayak ucun­da da Ba­ka­ra Sû­re­si'nin son kıs­mı­nı (Âme­ner­ra­sû­lü) oku­sun.” (Ta­be­râ­nî, XII, 340; Dey­le­mî, I, 284; Hey­se­mî, III, 44)

“…Yâ­sin, Kur'ân'ın kal­bi­dir. Bir kim­se onu Al­lâh'ın rı­zâ­sı­nı ve âhi­ret yur­du­nu ta­lep ede­rek okur­sa, mu­hak­kak gü­nah­la­rı ba­ğış­la­nır. Ölü­le­ri­ni­ze de Yâ­sin Sû­re­si'ni oku­yu­nuz.” (İbn-i Han­bel, V, 26)

Alâ bin el-Lec­lâc, sâ­hâ­be-i ki­râm­dan olan ba­ba­sı Lec­lâc'ın, ve­fâ­tı es­nâ­sın­da ken­di­le­ri­ne şu va­si­yet­te bu­lun­du­ğu­nu ri­vâ­yet et­miş­tir:

“Be­ni kab­re koy­du­ğu­nuz za­man:

(Bis­mil­lâh ve alâ sün­ne­ti Ra­sû­lil­lâh²) de­yi­niz ve üze­ri­me top­rak atı­nız. Ba­şı­mın ucun­da Ba­ka­ra Sû­re­si'nin ev­ve­li­ni ve son kıs­mı­nı oku­yu­nuz. Şüp­he­siz ben, Ab­dul­lâh bin Ömer'in bu uy­gu­la­ma­yı gü­zel gör­dü­ğü­ne şâ­hid ol­muş­tum.” (Bey­ha­kî, es-Sü­ne­nü'l-Küb­râ, IV, 56)

Sa­hâ­be-i ki­râm­dan Amr bin Âs -ra­dı­yal­lâ­hu anh-'ın ve­fâ­tı es­nâ­sın­da va­si­yet ola­rak et­râ­fın­da­ki­le­re söy­le­di­ği şu söz­ler de câ­lib-i dik­kat­tir:

“Be­ni kab­ri­me def­net­ti­ği­niz za­man, bir de­ve ke­sip eti­ni par­ça­la­ya­cak ka­dar me­za­rı­mın ba­şın­da bek­le­yin ki, si­zin var­lı­ğı­nız­la ye­ni ha­ya­tı­ma alış­ma im­kâ­nı bu­la­yım ve Rab­bi­min el­çi­le­ri­ne ve­re­ce­ğim ce­vap­la­rı ha­zır­la­ya­yım.” (Müs­lim, Îmân, 192)

Bu ha­dî­si ki­ta­bın­da zik­re­den Ne­ve­vî, İmâm Şâ­fiî -rah­me­tul­lâ­hi aleyh-'in, şu söz­le­ri­ni nak­let­miş­tir:

“Me­za­rın ba­şın­da Kur'ân'dan âyet ve sû­re­ler oku­mak müs­te­hab­dır. Kur'ân'ın ta­ma­mı­nın okun­ma­sı (ha­tim edil­me­si) ise, da­ha gü­zel­dir.” (Ne­ve­vî, Ri­yâ­zu's-Sâ­li­hîn, s. 293)

Okunan Kur'ân-ı Kerim ölülere mânevî bir ikram olduğu gibi, onlar adına yapılan hayır ve hasenâtın sevabının kendilerine ulaşacağı da sahih hadislerle ve icmâ ile sabittir. (İbn-i Hanbel, II, 509; VI, 252) Buna, şu ayet-i kerime de delâlet etmektedir:

“Ey Rab­bi­miz! Bi­zi ve biz­den ön­ce ge­lip geç­miş îmân­lı kar­deş­le­ri­mi­zi ba­ğış­la; kalb­le­ri­miz­de, îmân eden­le­re kar­şı hiç­bir kin bı­rak­ma! Rab­bi­miz! Şüp­he­siz ki Sen çok şef­kat­li ve çok mer­ha­met­li­sin.” (el-Haşr 59/10)

Bu konuda vârid olan hadis-i şeriflerden birisi şöyledir. İbn-i Ab­bas -ra­dı­yal­lâ­hu an­hü­mâ- an­la­tır:

“Sa'd bin Ubâ­de -ra­dı­yal­lâ­hu anh-'ın an­ne­si ve­fat et­miş­ti. Pey­gam­ber Efen­di­miz'e ge­le­rek:

– Ey Al­lâh'ın Re­sû­lü! Ya­nın­da bu­lun­ma­dı­ğım bir sı­ra­da an­nem ve­fat et­ti. Onun adı­na sa­da­ka ver­sem ken­di­si­ne bir fay­da­sı do­ku­nur mu, di­ye sor­du.

Al­lâh Re­sû­lü -sal­lâl­lâ­hu aley­hi ve sel­lem-:

“– Evet!” bu­yu­run­ca, Sa'd -ra­dı­yal­lâ­hu anh-:

– Ey Al­lâh'ın Re­sû­lü! Siz de şâ­hid olun ki mey­ve bah­çe­mi an­nem adı­na ta­sad­duk edi­yo­rum, de­di.” (Bu­hâ­rî, Ve­sâ­yâ, 15)

- Kabre ağaç dikmek de sevaptır. Hatta dikilen ağaç ve bitki, ölünün azabının hafifletilmesine sebep olur. (Müs­lim, Ta­hâ­ret, 111) Ecdadımız müessese önlerine çınar, kabristanlara ise selvi ağacı dikmiştir. Çınar, sonbaharda yaprağını döktüğü için dünyanın ve müesseselerinin faniliğini, selvi ise yapraklarını dökmediği için âhiretin ebedîliğini simgeler. Aynı zamanda, bu uygulamalarla çevrenin, dünyanın akciğeri mesabesinde olan ağaçlarla süslenmesi sağlanmıştır.

- Cenâze merâsimlerine ve kabirlere çelenk götürmek ise dînimizde olmayan ve mekruh görülen bir davranıştır. Haç şeklinde yapılan, eski yunan ve hristiyan âleminin dînî bir sembolü olan çelenk, ölüye bir fayda sağlamadığı gibi kâfirlere benzemenin de bir göstergesidir. Peygamberimiz ise kâfirlere benzemeyi yasaklamıştır.

Diğer bir husus da çelenk yapımındaki israftır. Bir çelenk için büyük miktarlarda masraf yapıldığı gibi birçok çiçek de telef edilmektedir. Faruk Nâfiz'in dediği gibi:

Bir gül, dalında durduğu müddetçe tâzedir

Bir gül, çelenge girdiği gün bir cenâzedir.

- Son zamanlarda cenâze merasimlerinde alkış yapıldığı görülmektedir. Manevî bir atmosfere yakışmayan bu davranış dinimizce makbul sayılmamıştır. Cenab-ı Hak benzer bir davranış segileyen müşrikleri şöyle itab etmektedir: